سجاده بصیرت
 
بصیرت یعنی اینکه بدانیم شمری که سر امام حسین (ع) را برید، همان جانباز جنگ صفین است که تا مرز شهادت پیش رفته بود...

     شبه قاره هند یکی از پنج تمدن کهن دنیا و وارث فرهنگی پرشکوه و متنوع است. هند با مساحتی بالغ بر سه میلیون و سیصد هزار کیلومتر مربع، هفتمین کشور پهناور جهان است. ارتفاعات هیمالیا با وادی حاصلخیز کشمیر، جلگه‌های سند و  گنگ پهناور و جنگلهای استوایی هند با جمعیتی حدود یک میلیارد ...


 مسلمانان هند

      نخستین مسلمانان فاتح شمال غربی هند غزنویان بودند که هفده بار به شبه قاره

      هند حمله کردند. البته ساکنان شمال شرقی شبه قاره در همان قرن اول با اسلام

      آشنا شده بودند. مسعود غزنوی از فقه حنفی حمایت می‌کرد و به ابو محمد نصاحی

      دستور داد که در تأیید مکتب حنفی کتابی بنویسد. بنابراین، فقه حنفی در قرن

      پنجم و ششم در بین مسلمانان شبه قاره گسترش یافت و در دوره حکومت سلسله تغلق

      (721 ـ 815 ق) مجموعه قوانین اداری آنها بر اساس فقه حنفی تنظیم گردید.

      مسلمانان یک پنجم جمعیت شبه قاره هند را تشکیل می‌دادند و اکثر آنان در سند و

      پنجاب غربی می‌زیستند. تشکیل پاکستان و استقلال پاکستان و بنگلادش به عنوان

      دو کشور مسلمان، مسلمانان هند را در اقلیت بیشتری قرار داد.

 

      مغولان که ترکانی سنی و حنفی مذهب از آسیای مرکزی بودند، به رشد مکتب حنفی در

      شبه قاره اهتمام ورزیدند و آیین رسمی مسلمین هند گشت. در زمان اورنگ زیب

      (1069 ـ 1118 ق) مجموعه‌های بزرگ فقه حنفی با نامهای فتاوی عالمگیری و فتاوی

      هندیه به دست 25 تن از علما نوشته شد. بنابراین، در طول تاریخ اکثریت

      مسلمانان هند را سنیان حنفی مذهب تشکیل می‌دادند. همزمان با ورود فقه حنفی به

      هند تصوف نیز به هند وارد شد. صوفیه در هند رسالت خود را سعادت معنوی مردم

      می‌دانست و صوفیان می‌پنداشتند حکومت معنوی جامعه به آنها تفویض شده است.

      صوفیان در خانقاهها، جماعت خانه‌ها و زاویه‌ها زندگی می‌کردند. زندگی خانقاهی

      گرد شیخ و عبادات مرسوم و ریاضتهای عارفانه که از جانب وی مقرر می‌شد، دور

      می‌زد. دو نشان عمده پیوستن به یک فرقه تصوف، پوشیدن خرقه و تراشیدن موی سر

      بود. شیخ خرقه، سجاده، نعلین، تسبیح و عصای خود را به جانشین اصلیش یعنی

      خلیفه خود می‌داد.

 

      دو سلسله عمده صوفیه در زمان سلاطین دوره دهلی (1206 ـ 1526 م) چشتیه و

      سهروردیه بودند. این دو سلسله طی قرون هشت ونه رو به انحطاط نهادند و دو

      سلسله دیگر یعنی نقشبندیه و قادریه در خلال عصر سلاطین مغولی اهمیت یافتند.

      شیعیان شبه قاره از بزرگ‌ترین جوامع تشیع جهان اسلام‌اند و بنابر برخی آمار

      تعدادشان بیشتراز شیعیان ایران است، ولی این آمار دقیق نیست. درعین حال،

      شیعیان ده درصد ازکل جمعیت مسلمانان شبه قاره هند (هند ـ پاکستان ـ بنگلادش)

      را تشکیل می‌دهند. شیعیان در دوره گورکانیان دارای مناصب مهمی بودند. سادات

      بارهه و وزرای نواب اوده در دستگاه حکومت مغولان تأثیر بسیار گذاشتند و این

      مسئله باعث کینه توزی بین سنیان و شیعیان شد که در آثار کلامی شاه ولی ‌الله

      دهلوی و پسرش عبدالعزیز به چشم می‌خورد. لکنهو و رامپور از شهرهای شیعه نشین

      مهم هند بوده است. اسماعیلیه ـ بهره‌ها و خوجه‌ها ـ درهند حضور طولانی داشته

      و دارند.

 

      دیوبندیه

 

      دیوبند[1]، شهری از توابع سهارنپور[2]، در نود مایلی شمال شرقی دهلی ازتوابع

      ایالت اوتارپرادش هند است[3] که به سبب تأسیس مدرسه‌ای در آن شهرت جهانی

      یافت. بریلی، شهری در شمال هند در ایالت اوتارپرادش و در شرق دهلی، زادگاه و

      مدفن احمدرضا خان بریلوی[4]، صاحب مکتب بریلویه است. لازم است گفته شود که

      این شهر را «بانس بریلی»[5] گویند تا با شهر «رای بریلی»[6]، بخشی از شهر

      الله آباد و زادگاه سید احمد بریلوی ـ سیداحمد عرفان یا سید احمد شهید یا

      احمد رای بریلوی یا سید احمد بارلی ـ اشتباه نگردد[7]. لذا سید احمد بریلوی،

      غیر از احمد رضاخان بریلوی است. برای شناخت دیوبندیه و بریلویه بعنوان دو

      مکتب فعال در شبه قاره هند، لازم است مقداری به عقب بازگردیم و نیم نگاهی به

      تحولات فکری سه قرن اخیر شبه قاره هند بیندازیم تا بتوانیم افکار و عقاید

      آنها را بهتر بشناسیم.

 

      در طول تاریخ حضور مسلمانان در هند، بزرگان بسیاری ظهور کرده و به تجدید حیات

      فکری مسلمانان دست یازیده‌اند. تجدید حیات فکری مسلمانان هند در قرن ده و

      یازده هجری به وسیله دو نفر صورت گرفته است که اثرات آن هنوز بر فرق موجود و

      مورد بحث نمایان است. یکی ازآنان شیخ احمد سرهندی (971 ـ 1034 ق)، معروف به

      مجدد الف ثانی،ـ با توجه به روایت «ان الله یبعث لهذه المة علی رأس کل مائة

      سنة من یجدد لها دینها»ـ ، عارف، متکلم و مؤسس طریقه نقشبندیه زمان خویش بود.

      خواجه در اواخر عمر خویش، شیخ احمد را جانشین خود نمود. دوران حیات شیخ احمد

      با سلطنت اکبرشاه، مؤسس مذهب و طریقه «دین الهی» مصادف بود. دین الهی اکبر

      شاه که التقاطی از اسلام صوفی و آیین هندو بود، با مخالفت شیخ احمد روبرو

      گردید[8]. شیخ احمد همچون صوفیان دیگر برای خود مقامات خاصی قائل بود وگاه

      خود را برتر از خلفای راشدین می‌دانست. وی با آرا و اعمال مخالف سنت همچون

      چله‌ نشینی، ذکر با جهر، احترام به قبور، سجده تعظیمی به مرشد، بوسیدن پا،

      انا‌الحق گفتن، سماع و احوال وجد آمیز آن، مخالف بود. وی کسانی را که به رسم

      آن روز در مقابل شاهان سجده می‌کردند، شدیدا نکوهش می‌کرد. او وحدت وجود این

      عربی را به وحدت شهود تعبیر می‌نمود و قائل بود هنگامی که سالک به مقام شهود

      و فنا می‌ رسد و ما سوی الله را نمی‌بیند، قائل به وحدت وجود می‌شود وحال آنکه

      این کشف، وحدت شهود سالک است نه وحدت وجود واقعی. او همچنین با تسامح ابن

      عربی درباره ادیان دیگر مخالف بود و مبنای ابن عربی را که همه ادیان جلوه ‌گاه

      یک حقیقت‌اند، قبول نداشت و حقیقت را همان حقیقت شریعت معنا می‌نمود. وی

      مخالف شیعه بوده و کتابی با نام رساله‌ای بر رد روافض نوشته است.[9] شیخ احمد

      سرهندی به وسیله شاه ولی الله دهلوی بر دیوبندیه تأثیر بسیار نهاده است.

 

      فرد دیگر، عبدالحق محدث دهلوی است. وی که نزدیک به صد سال (958 ـ1052 ق) عمر

      کرده است، در هند و حجاز درس خوانده و نزد شیخ عبدالوهاب متقی و احمد بن محمد

      مدنی تلمذ نموده است. او به عنوان متکلمی که به حدیث توجه داشت، با رویکرد

      صوفیان چشتیه به تجدید فکر مسلمانان هند دست یازید. وی تاکید فراوان می‌نمود

      که باید تربیت عارفانه تابع اصول شریعت باشد. عبدالحق نویسنده‌ای پرکار با

      120 کتاب و بنابر نظر ندوی اولین کسی است که علم حدیث را در هند نشر و ترویج

      داد. یکی از نوشته‌های وی، کتاب اخبار الاخیار فی اسرار الابرار است که شرح

      حال 230 تن از مشایخ تصوف هند، از معین الدین چشتی[10] تا اواخر قرن دهم،

      است. کتاب دیگر وی، تلخیص فصل الخطاب خواجه محمد پارسا در احوال ائمه اثنا

      عشر است. بریلویان (ودیوبندیان) به نظرهای عبدالحق اهمیت می‌دهند.[11]

 

      در قرن دوازدهم فردی ظهور کرد که مسلمانان هند وی را بزرگ ترین اندیشمند

      مسلمان اهل تسنن هند می‌دانند و آن فرد کسی جز شاه ولی الله دهلوی نبود؛[12]

      کسی که تأثیر شگرفی بر تمام جریانات فکری مسلمانان هند در سه قرن اخیر گذاشته

      است. وی در ابتدا نزد پدرش، عالم بزرگ و مؤسس مدرسه رحیمیه در دهلی، تلمذ

      نمود و طریقت نقشبندی را از پدر فراگرفت. دوران شاه ولی الله همزمان با گسترش

      سلطه نظامی ـ سیاسی کمپانی هند شرقی است. در چنین وضعیتی که انحطاط و زوال،

      جامعه و دولت مسلمانان هند را فرا گرفته بود، شاه ولی الله دهلوی جنبشی

      اصلاحی به راه انداخت و رهبری فکری و مذهبی مسلمانان را در دست گرفت. وی

      معاصر محمد بن عبدالوهاب مؤسس وهابیت بوده و همزمان با وی در مدینه تحصیل

      کرده است.

      بعضی تصور کرده‌اند که جنبش وی و بالتبع جنبش سید احمد بارلی متأثر از جنبش

      وهابیت است، اما هیچ مدرکی دال بر اینکه آنان همدیگر را ملاقات کرده یا تحت

      تأثیر یکدیگر باشند، وجود ندارد، بلکه ادله‌ای طرف مقابل راتقویت می‌کند.این

      ادله عبار‌ت‌اند از:

      1. آنان، هر دو، در حدود سالهای (1114 ـ1115ق) به دنیا آمده‌اند، ولی یکی

      حنبلی و دیگری حنفی و یکی در کلام از اصحاب حدیث و دیگری ماتریدی است.

 

      2. شاه ولی الله در سال 1143 بعد ازفراگیری دروس و تدریس آنها در شهر خود، در

      29 سالگی رهسپار حجاز شد و بیشتر از چهارده ماه در آنجا نماند. بنابراین،

      ملاقات وی با محمدبن عبدالوهاب بعید است.

      3. دلیل دیگر این تأثیر‌ناپذیزی رامی‌توان در توجه شاه ولی الله به تصوف و رد

      شدید آن از سوی محمدبن عبدالوهاب دانست.

      4. توجه به کلام و بازسازی آن توسط شاه ولی الله رویکردی متضاد با نگرش

      حنابله و محمدبن عبدالوهاب به علم کلام است.

      گفتنی است تشابهاتی نیز در هر دو دیده می‌شود که می‌تواند معلول جوّ عمومی

      مکاتب علمی مدینه در آن زمان باشد. [13] شاه ولی الله به عنوان یک عالم

      نقشبندی حنفی به بعضی از اعمال صوفیان ایراد می‌گیرد. وی به وحدت مسلمانان

      اهل سنت می‌اندیشید و درفقه به تلفیق احکام مذاهب اربعه معتقد بود. وی همچون

      ابن تیمیه قائل به اجتهاد بود و توجه ویژه‌ای به حدیث داشت. روش او در فقه،

      مراجعه مستقیم به احادیث و عدم توجه به فتاوا و ادله فقها باعث پیدایش و رشد

      پیروان اهل حدیث در شبه قاره هند گردید. وی اختلافات مکتب وحدت وجود ابن عربی

      و مکتب وحدت شهود شیخ احمد سرهندی را جزئی می‌دانست.

      از کتب وی می‌توان به کتاب الانصاف فی بیان سبب الاختلاف، رساله‌ای کوچک در

      بیان اسباب اختلاف فقهای قرون گذشته و صدر نخستین، اشاره کرد. وی در این کتاب

      کوشیده است که اسباب اختلاف مسلمانان اهل سنت را مسائل عادی روزمره نشان دهد.

      او اسباب اختلاف صحابه راشنیدن حدیث بیشتر توسط بعضی و نشنیدن آن احادیث توسط

      دیگران، حمل جمله‌ای بر استحباب یا وجوب، اختلاف در ضبط و... می‌داند.[14]

      مهم‌ترین کتاب وی حجة الله البالغة است که یک دوره فقه استدلالی با رویکردی

      عقلی است. وی در این کتاب با توجه بسیار به حدیث به شرح مسائل فقهی پرداخته و

      گاه مباحثی همچون اذکار و اخلاق را نیز طرح کرده و در اثبات عقل و نفس و قلب

      و مقامات آنها کوشیده و در انتها به مباحث «فتن» و«اشراط الساعة» نیز نیم

      نگاهی داشته است.[15]

      شاه ولی الله در مسئله شرک و شفاعت همچون محمد بن عبدالوهاب، توسل به

      پیامبران و اولیاء الله را جایز نمی‌داند و به صورت مجتهدی تمام عیار، اجتهاد

      را در تمام ازمنه جایز می‌شمارد. وی قائل است در تمام مسائل مربوط به

      اعتقادات یا اعمال عبادی می‌توان از احکام هر یک از چهار مکتب اصلی فقهی

      (مالکی، حنفی، شافعی وحنبلی) تبعیت کرد و تقلید از یک مذهب لازم نیست.

      اوهمچون حدیث گرایان دیگر قائل به خلافت جهانی برای قریش بود. شاه ولی الله

      به وحدت مسلمانان می‌اندیشید، ولی درباره شیعیان سختگیر بود و کتاب ضد شیعی

      شیخ احمد سرهندی را به عربی ترجمه کرد. خود او نیز کتابی به نام ازالة الخفاء

      بر ضد شیعه نوشت. با این حال، او به اهل بیت ارادت خاصی دارد و این را از

      پیشوایان نقشبندی خود به ارث برده است. وی امامیه، اسماعیلیه و معتزله را

      خارج از اسلام می‌دانست.

      از نکاتی که در زندگی شاه ولی الله جالب توجه است این است که وی درمقابل

      حاکمیت استعمار و بیگانه اقدامی نکرد و بیشتر همّ خود را صرف مبارزه با

      هندوها و سیکها نمود. شاید دلیل این اقدام وی عدم دخالت کمپانی هند‌شرقی در

      حوزه شریعت اسلامی در دعاوی بود که هنوز در دادگستریها بر اساس اسلام حکم

      صادر می‌شد[16] به هر حال شاه ولی الله سرچشمه بسیاری از حرکتهای بنیادگرا،

      اهل حدیث، نوگرا و اصلاحی در هند است. [17]

      بعد از شاه ولی الله، از افراد مؤثر در حیات فکری مسلمانان هند، در اواخر سده

      هیجده و اوائل سده نوزدهم میلادی، شاه عبدالعزیز است.اوهمچون پدرش بانوشتن

      کتاب تحفه اثنی عشریه به اختلافات شیعه و سنی دامن زد. میرحامد حسین، عبقات

      الانوار را در رد این کتاب نوشته است. شاه عبدالعزیز به خاطر اینکه کمپانی

      هند شرقی در کلیه دعاوی تعاریف خود را جایگزین شریعت نموده بود،[18] هند را

      سرزمین کفار و دارالحرب اعلام کرد، ولی همکاری با انگلیسیان را به شرط اینکه

      به گناه کبیره نینجامد جایز دانست.[19]

 

      ادامه دهنده راه عبدالعزیز کسی جز شاگرد وفادار و مریدش سید احمد بارلی یا

      بریلوی[20] نبود که درمبارزه با استعمار پیر تلاشها کرد. او قائل به پیروی از

      سنت محض و «طریقت سلف»بود. وی تقدیس بیش از حد پیامبران و اولیاء الله را که

      در نزد صوفیان مطرح بود، بدعت دانسته، مراسم تعزیه شیعیان را نیز کاری بدعت

      آمیز تلقی می‌نمود. وی با همراهی شاه اسماعیل دهلوی، نوه شاه ولی الله دهلوی

      و عبدالحی بن هبة الله، داماد شاه ولی الله، به تبلیغ آیین خود پرداخت. او

      سجده بر قبور و طلب حاجت از آنها و نذر و نیاز به اولیا و افراط در تعظیم

      مرشد را جایز نمی‌دانست و مخالف تفضیل علی بن أبی طالب و بزرگداشت حسین بن علی بود.

      وی آمیزش با هندوان را دلیل ورود بدعتها به اسلام می‌دانست. او هیچ‌گاه طریقه

      صوفیانه خود را رها نکرد و طریق انبیا و اولیا را مکمل یکدیگر می‌دانست.

      افکار صوفیانه او مقداری اصلاح طلبانه بود و همین افکار، وی را از جهتی به

      أفکار محمد بن عبد الوهاب نزدیک و ازجهتی دور می‌ساخت. او وساطت اولیا را در انجام افعالی که

      تنها از خداوند بر می‌آید شرک می‌دانست. سید احمد سفر به اماکن مقدس هندو،

      شرکت درمراسم دینی آنان، مشاوره با ب همنها و توسل به طالع بینها را مردود

      می‌شمرد. همچنین او مروّج ازدواج مجدد بیوه‌زنان مسلمان بود؛ عملی که بر اثر

      معاشرت با هندوان در هند قبیح شمرده می‌شد.[21] او به عنوان یک مبلغ در

      اوتارپرادش، بیهارو بنگال در پی اصلاح اعمال مذهبی برآمد. وی در سالهای

      (1824ـ 1821م) به خاطر مخالفت با فتوای برخی علما مبنی بر عدم وجوب حج در

      شرایط فعلی، با چهارصد نفر ازیارانش به حج رفت و به هند بازگشت و اصلاحات خود

      را بر پایه اعتقاد به وحدانیت خدا و محو شرک و بدعت درقالب تصوف خانقاهی، نفی

      اعمال عبادی و عرفانی معمول مسلمین هند بر مبنای ایمان حقیقی به قرآن و سنت

      بنا نهاد و در پی اعاده اسلام راستین برآمد. وی شدیداً با حاکمیت سیکها و

      بیگانگان مخالف بود.

      سید احمد به رغم مخالفتهای بسیار سرداران افغانی، افراد قبایل پشتونها[22] در

      پاکستان و افغانستان را وحدت بخشید و در سال 1827م با لقب امام و

      امیرالمؤمنین به حاکمان آسیای مرکزی نامه نوشت که خلافت وی را بپذیرند و در

      این زمان به جنگ باسیکها وارد شد. وی درسال 1831م/1246ق درجنگ بالاکوت،

      ناحیه‌ای درنزدیکی مرز افغانستان و کشمیر، کشته شد. بعد از شهادت وی جنبش او

      با نام طریقه محمدی به راه خود ادامه داد. [23] بعد ازمرگ سید احمد عده‌ای از

      مریدان وی، او را مهدی موعود دانسته،گفتند وی زنده است و ظهورمجدد خواهد کرد.

      درباره حالات و مقامات وی کتابهای فراوانی نیز نوشته شده است.[24] گفتنی است

      که در اسناد بریتانیا همواره از پیروان سید احمد بارلی باعنوان وهابی یاد شده

      است. [25] در کتاب المهند علی المفند، سیر تطور مفهوم وهابیت در هند بیان شده

      و نویسنده چنین نگاشته است:

         وهابیت در ابتدا در هند به کسانی اطلاق می‌شد که تقلید ائمه بزرگ اهل سنت را

      ترک گفته، خود از احادیث اجتهاد می‌کردند. سپس دامنه مفهومی آن توسعه یافت و

      بر هر کسی که به سنت عمل می‌کرد و امور مستحدثه را ترک می‌گفت غلبه یافت. در

      زمانی در بمبئی هر کسی که از سجده قبور اولیا و طواف آن منع می‌کرد وهابی

      نامیده می‌شد و گاهی به افرادی که حرمت ربا را متذکر می‌شدند وهابی می‌گفتند.

      زمانی نیز این مفهوم آن‌چنان گسترش یافت که نوعی سب و ناسزا بود؛ لذا هر کس

      در هند سنی حنفی بود، به عنوان فاسد العقیده به وهابیت متهم می‌شد[26].

      سالها بعد از قیام سید احمد بریلوی و بر اثر اعمال عمال انگلیس همچون رسمیت

      یافتن زبان انگلیسی به جای زبان فارسی، تصرف موقوفات، تعطیلی مدارس دینی و

      ...، مردم هند ـ ازمسلمان و هندو و سیک ـ در سال 1857 م قیامی عمومی کردند که

      به وسیله انگلیسیها شدیداً سرکوب شد[27] و دهلی، مرکز فرهنگی مسلمانان و

      جایگاه اعقاب اکبر و اورنگ زیب، ویران گردید و بسیاری اعدام وتبعید شدند.

      شاعری اردو زبان در توصیف شهر دهلی بعد از سرکوب قیام توسط انگلیسیها

      می‌گوید: « در اینجا اقیانوس پهناوری از خون پیش روی من است. تنها خدا

      می‌داند که بعد از این چه‌ها خواهیم دید.» در سالهای 1858 و1859 م انگلیسیان

      به غیر از تخریب بسیاری از مساجد، هر مسلمان را مجبور می‌کردند که یک چهارم

      دارایی خود رابه استعمارگران بپردازد. در این زمان عده‌ای از علمای مسلمان

      ایالتهای شمال غربی هند، اعدام شدند و بعضی به حیدرآباد مهاجرت کردند. از آن

      جمله، حاجی امداد الله [28]، پدر معنوی مدرسه دارالعلوم، دیوبند هند را ترک گفت

      و برای همیشه در مکه سکنا گزید.

      در واکنش به شکست قیام مردم هند در سال 1857 م، سه گرایش در بین مسلمانان هند

      به وجود آمد که یکی از آنها تأسیس مدرسه بنیادگرایانه به پیروی از شاه ولی

      الله و سید احمد بریلوی در دیوبند به دست مولانا محمد قاسم نانوتوی در سال

      1867م/1283 ق بود. برنامه دیوبند ترکیبی از مطالعه علوم نقلی قرآن، حدیث، فقه

      و تفسیر مباحث عقلی منطق، فلسفه و کلام بود. تمام برنامه‌های دیوبند دارای

      گرایشی صوفیانه و منتسب به سلسله چشتیه بود که با مکتب اهل حدیث و فقه حنفی

      پیوستی ناگسستنی دارد. بسیاری از دانشجویان از سراسر هند، پاکستان،

      افغانستان، آسیای مرکزی، یمن، عربستان، چین و ایران در این مدرسه درس

      آموخته‌اند. در ظرف سی سال بعد از تأسیس مدرسه، نزدیک به چهل مدرسه وابسته به

      آن، بنیان نهاده شد که همه آنها برنامه آموزشی و استادان خود را از مدرسه دار

      العلوم دیوبند اخذ می‌کردند. محمود الحسن در تأسیس این مدارس نقش اساسی داشت

      و دیوبند مرکز جدیدی برای نشر اسلام در هند گردید.

      یکی از امتیازات این مدرسه عدم وابستگی به خانواده مؤسسان بود. این مدرسه در

      دخل و خرج مستقل عمل می‌کرد و درآمد خود را نه از ثروتمندان بزرگ و نه از

      وقف، بلکه از جمع‌آوری اعانه سالانه جمع کثیری از مردم مسلمان به دست

      می‌آورد. دیوبند با نظام منظم درسی،انتشارات وسیع، شبکه گسترده مدارس وابسته

      و پشتیبانی سراسری، در پی اصلاح و نظام‌مند کردن اعتقادات و اعمال اسلامی

      برآمد. دیوبند در زمانی تأسیس شد که امید جامعه مسلمان هند از همه جا قطع شده

      بود و از این رو بسیار سریع حمایت مسلمانان هند رابه دست آورد. [29] علمای

      دیوبند به شدت باگرایش دوم که به علوم جدید توجه داشت و در رأس آن اصلاح طلبی

      همچون سرسید احمدخان بود، مخالفت می‌کردند.

      سرسید احمدخان (1232ق/1817م ـ 1315ق/1898م) در احادیث کهن تشکیک می‌کرد،

      اسلام و طبیعت را یکی می‌دانست، اجماع رابه عنوان مستند شرعی رد می‌نمود و

      معجزه و تأثیر دعا را انکار می‌کرد. همچنین او قرآن را تفسیر به رأی می‌کرد

      به عقل بهای بسیار می‌داد. وی به تأسیس دانشگاه علیگره برای علوم جدید دست

      یازید که هدف اولیه آن مطالعات اسلامی با روش جدید بود. لذا علمای دیوبند که

      با این گونه برداشتها مخالف بودند، به نوشتن کتاب علیه آن و گسترش مدارس

      دیوبند دست زدند. وی معتقد بود یگانه راه اعاده حیثیت مسلمانان تجهیز به سلاح

      دانش غرب است.

      بنیانگذاران دیوبند که عمیقاً تحت تأثیر شاه ولی الله دهلوی بودند، حنفیانی

      سختگیر بودند و در مبادی تعلیم و جزم اندیشی، بر عقاید و مذاهب کلامی اشاعره

      وماتریدیه مشی می‌کردندو مدرسه آنان تجدید حیات علوم کلامی در هند بود. از

      این رو، آنان دانشهای جدید را که سر سید احمد خان در دانشگاه علیگره اهتمام

      بسیاری به آنها داشت،[30] از مواد درسی خود حذف کردند و بیشتر با رویکردی

      فقه گرایانه به کلام نظر ‌نمودند. دانشهای عقلی قدیم در این مدرسه جایگاه

      خاص داشت و دوره ابتدایی در آن مدرسه ده ساله بود که بعداً به شش سال تقلیل

      یافت. متون درسی این مدرسه نیز 106 کتاب را در برمی‌گرفت.

      در دوران محمود الحسن[31] که از نسل دوم استادان دیوبند بود. دیوبند اعتبار

      بین المللی یافت و بعد از الازهر درمرتبه دوم قرار گرفت و افرادی از جنوب

      آفریقا، کشورهای جنوب شرق آسیا، آسیای مرکزی، ایران و به خصوص افغانستان به

      دیوبند آمدند. محمود الحسن می‌کوشید شکاف بین دیوبند و دانشگاه علیگره را کم

      نماید. [32] تا این زمان گرایش اصلاحی نزدیک به اندیشه وهابیت در هند پر رنگ

      بود و غالب بزرگان مذکور بعضی از اعمال را بدعت آمیز و شرک آلود می‌دانستند.

      در همین زمان، فردی به نام احمدرضا خان بریلوی[33] ظهور کرد که او هم اهل

      بریلی ـ بانس بریلی نه رای بریلی ـ بود. وی در آغاز به تحصیل پرداخت و سپس به

      حجاز سفر کرد و در آنجا به درس سید احمد زینی دحلان ، مخالف معروف جنبش

      محمد بن عبد الوهاب ومفتی شافعیان درمکه رفت وبه وسیله شیخ حسین بن صالح

      واردطریقه قادریه گردید.وی بعدازبازگشت به هند به تألیف وتدریس پرداخت وازسویی،

      ازجمله مخالفان سرسخت سرسید احمد خان نوگرا شد و از طرف دیگرباوهابیان وعلمای

      دیوبند که کم کم به وهابیان نزدیک شده بودند، بنای مخالفت نهاد. وی مخالف

      اتحاد با هندوان در مقابل حاکمیت انگلیس بود و از طرفی با انگلیس رفتاری

      خصمانه داشت. احمد رضا خان مخالف ابن تیمیه، محمد بن عبدالوهاب و مروجان فکر او

      مانند شاه اسماعیل دهلوی ـ نوه شاه ولی الله دهلوی ـ بود.[34] وی مکتبی

      ایجاد کرد که رویکرد صوفیانه، به خصوص طریقه قادریه و شیعیانه، در آن نمود

      بسیار داشت. ما در ادامه مقاله به دیدگاههای وی خواهیم پرداخت. گفتنی است که

      بریلویها، وهابیان و دیوبندیه ر کافر می‌دانستند و دیوبندیه نیز بریلویها را کافر می‌شمردند.

 

      مدرسه دارالعلوم دیوبند

      دیوبند که بخشی از شهر سهارنپور بود وهنوز نیز در نقشه‌های کتاب World Atlas،

      نامی از آن یافت نمی‌شود، به سبب مدرسه‌ای شبانه روزی به نام دارالعلوم که در

      پانزدهم محرم الحرام سال 1283 ق/ 1867 م، به وسیله شیخ قاسم نانوتوی و کمک

      شیخ رشید احمد گنگوهی [36] به عنوان حامی معنوی آن، تأسیس شد، نامی جهانی

      یافت. مؤسسان هدف اصلی تأسیس این مدرسه را تقویت مبانی اسلام براساس مذهب

      حنفی اعلام کردند. نویسنده کتاب مسلک علماء دیوبند در این زمینه می‌نویسد:

      بزرگان مدرسه دارالعلوم دیوبند، در اعتقادات ماتریدی مذهب[37] و در فقه حنفی

      مذهب‌اند و اگرچه تمام سلاسل صوفیه و طرق آنها را قبول دارند، ولی طریقه

      چشتیه[38] را طریقه خود قرار داده‌اند و به طرق نقشبندیه[39]، قادریه[40] و

      سهروردیه[41] ارادت دارند. آنان شاه ولی الله دهلوی را بزرگ طریقت خود

      می‌دانند و در اصول عقاید از محمد قاسم نانوتوی، درفروع از رشید احمد

      گنگوهی تقلید می‌کنند.[42]

      از اولین مدرسان این مدرسه مولوی یعقوب بن مملوک علی نانوتوی[43] است که از

      زمان تأسیس در سال 1867م تا سال 1888 م به تدریس در آنجا پرداخت. حاجی امداد

      الله مکی[44] که بعد از قیام مردم هند و سرکوب آن در سال 1857 م به مکه

      مهاجرت کرد و در سال 1899 م در آنجا از دنیا رفت، به عنوان پیر محبوب علمای

      نخستین دارالعلوم بود و استاد و مرشد اکثر مدرسین آنجا به شمار می‌آمد. مدرسه

      در ابتدا فقط مسجد بود و بعد از ده سال مدرسه ساخته شد و کم کم گسترش یافت

      وعلمای همفکر که از شاه ولی الله دهلوی وشاه عبدالعزیز وشاه اسماعیل دهلوی

      وسید احمد بریلوی تبعیت می‌کردند، شروع به گسترش مدارس تابعه نمودند.

      مولانا قاسم نانوتوی که با پانزده و یا به قولی دوازده شاگرد کار خود را آغاز

      کرده بود، هیچگاه فکر نمی‌کرد که چهل سال بعد، شاگردان مدرسه دارالعلوم

      دیوبند به 395 نفر با چهل مدرسه وابسته بالغ شود. پس از آن، مولوی محمود

      الحسن [45] که خود شاگرد اولین دوره مدرسه بود، ریاست مدرسه را به عهده گرفت

      و چهل سال زمام امور مدرسه را در دست داشت و توانست شبکه گسترده‌ای از مدارس

      تابعه را گسترش دهد. مدرسه در سال 1931 م 949 نفر شاگرد داشت و در صدمین سال

      تأسیس خود، یعنی 1967م، دارای 3795 فارغ التحصیل هندی، 3191 فارغ التحصیل

      پاکستانی و بنگلادشی و 431 فارغ التحصیل خارجی بود و افرادی از سراسر هند،

      پاکستان، چین، افغانستان، اروپا، آمریکا و ایران در آنجا تحصیل می‌کردند.

      این مدرسه اکنون دارای 8934 [46]مدرسه وابسته است و دانشجویان در دوره‌های

      مقدماتی و عالی به تحصیل در این مدارس می‌پردازند. همچنین در زمینه تفسیر و

      حدیث، مدرسه مستقلی در دهلی، در زمینه فقه مدرسه‌ای در لکهنو و در زمینه کلام

      مدرسه‌ای در خیرآباد وجود دارد. بنا بر گزارش رایزن فرهنگی ایران، این مجموعه

      حدود هزار مدرسه و 26000 فارغ التحصیل دارد و در آسیا در ردیف بزرگ‌ترین

      مدارس مذهبی قرار می‌گیرد و حتی الازهر آسیا نامیده می‌شود.[47]

      از مهم‌ترین مدارس دیوبند، مدرسه مظاهر العلوم است که به‌ وسیله شیخ رشید

      احمد گنگوهی در سهارنپور تأسیس شد و هنوز نیز اهمیت خود را حفظ کرده است.

      رویکرد این مدرسه در دوره مقدماتی تأکید بر حدیث و فقه حنفی است. در سطوح

      بالاتر، توجه به تعالیم تصوف با رویکرد چشتی نقشبندی و فلسفه [48] مورد عنایت

      بوده و در بین تعالیم صوفیانه، طریفت حاجی امدادالله، سید احمد سرهندی و شاه

      ولی الله دهلوی و شاه عبدالعزیز دهلوی[49] به خوبی نمایان است. زبان تدریس در

      این مدرسه، زبان اردوست. کتاب تصفیة العقائد ، اثر مولوی قاسم نانوتوی، به

      عنوان کتاب کلامی و کتاب تقویة الایمان، اثر شاه اسماعیل دهلوی، از اهمیت

      خاصی بین دیوبندیان برخوردار است. کتاب تصفیة العقائد پاسخی به نوگرایی سرسید

      احمد خان بود و کتاب تقویة الایمان برای مخالفت با بدعتها شاه اسماعیل نوشته

      شده نویسنده کتاب تقویة الایمان به بعضی از اعمال صوفیان همچون احترام به

      قبور، نذر برای مردگان، مخالفت با عرس[50]، سجده احترام مرشد، آیینهای مرگ و

      تولد، زیارت قبور و ...، تاخته و آنها را خلاف شرع دانسته است. به قول احمد

      رضاخان بریلوی، این کتاب ترجمه کتاب التوحید محمد بن عبدالوهاب است.

      علمای دیوبند در آغاز کاری به سیاست نداشتند تا اینکه جنگ جهانی اول شروع شد

      وخلافت عثمانی به عنوان مظهر خلافت اهل سنت به خطر افتاد. در این زمان،

      مولانا محمد الحسن در سال 1919م/1337 ق به اتفاق علمای دیوبند و فرنگی محل،

      جمعیت العلمای هند را تأسیس کردند. [51] مستون درباره رویکرد علمای دیوبند در

      قبل از جنگ جهانی اول به سیاست و نظر آنان درباره حاکمیت انگلیس برهند

      می‌گوید:

      کل احساسات عمومی متوجه پرهیز از مسائل سیاسی و خودداری از سپاسگزاری واقعی

      از حکومت بریتانیا در برابر حفاظت و همدلیهای این حکومت است.[52]

 

      جمعیت العلمای هند به رهبری مولوی حسین احمد مدنی[53]، جانشین محمود الحسن

      در دیوبند، مخالف تشکیل پاکستان بود و جمعیت در بیانیه و کنفرانسهای خود

      اعلام کرد که هند به صورت یکپارچه خواهد ماند و وطن مشترک تمامی ساکنانش ـ

      بدون توجه به نژاد و مذهب ـ خواهد بود. در مقابل دیوبند و جمعیت العلمای هند،

      حزب مسلم لیگ به رهبری محمد علی جناح و اقبال لاهوری و بعضی از علمای دیوبند

      مانند شبیر احمد عثمانی[54] بودند که از ایجاد پاکستان به عنوان کشوری با

      قوانین اسلامی حمایت می‌کردند. شبیر احمد عثمانی وعده‌ای دیگر مانند مفتی

      محمد شفیع، مولوی احتشام الحق تهانوی و مولوی عبدالحمید بدایونی، در سال

      1945 م تشکیلاتی به نام جمعیت علمای اسلام را برای ایجاد پاکستان تأسیس

      کردند.[55]

      به عبارت دیگر می‌توان گفت، که مسلم لیگ به جدایی ذهنی و جسمی مسلمانان از

      هند قائل بود و جمعیت علمای هند و دیوبندیها تنها به جدایی ذهنی (جدایی احکام

      در ادارات و دادگستریها) از هند معتقد بودند. برای علمای دیوبند، آزادی دینی

      مسلمانان مهمتر از آزادی سیاسی بود و آنان بیشتر به آزادی هند از استعمار

      گرایش داشتند. لذا آنان با حزب کنگره متحد شدند و همکاری آنان بعد از استقلال

      هند و جدایی پاکستان از هند نیز ادامه یافت. در سال 1967 م دولت هند به

      یادبود صدمین سال تأسیس مدرسه دارالعلوم دیوبند تمبر یادبودی به چاپ رساند و

      نخست وزیر هند، ایندیرا گاندی، از دیوبند دیدن کرد. از آن زمان تا کنون،

      مدارس دیوبند به کار خویش ادامه می‌دهند و سالانه صدها نفر از آن مدارس فارغ

      التحصیل می‌گردند.

 

      مدرسه دیوبند و سازمان تبلیغی جماعت

      یکی از سازمانهای که مؤسسان آن پرورش یافته مدارس دیوبندند، سازمان «تبلیغی

      جماعت» هندوستان است که در حال حاضر فعال‌ترین سازمان دینی مسلمانان هند است

      و هزاران نفر عضو و میلیونها نفر هوادار دارد و روزانه صدها گروه سیار تبلیغی

      به سراسر هند اعزام می‌نماید و حتی حوزه فعالیت خود را به اروپا و آمریکا نیز

      گسترش داده است. بنیانگذار این سازمان مولوی محمد الیاس،[56] فرزند مولوی

      محمداسماعیل کاندهلوی است که درسال 1303ق/ 1885م درکاندهلا ازتوابع سهارنپور

      متولد شد. او بعد از اتمام دروس مقدمات به مدت نه سال از شیخ احمد گنگوهی

      استفاده کرد و بعد ازمرگ شیخ احمد به دیوبند رفت و در نزد مولوی محمود الحسن

      در درس شرح صحیح بخاری و صحیح ترمذی شرکت کرد. وی از سال 1328 ق درمدرسه

      مظاهر العلوم به تدریس مشغول شد و بعد از مرگ پدرش جایگزین وی در مسجد محله

      نظام الدین گردید و بنیادی را بنا نهاد که اکنون بزرگ‌ترین سازمان دینی

      تبلیغی هند است. او از معتقدان دینی خواست که چند روز در ماه را به خدمت دین

      در آیند و به خاطر خدا به تبلیغ اسلام بپردازند.

      هسته‌های اولیه مبلغان با بودجه شخصی و بدون دریافت مزد از مردم یا سازمانی،

      به تبلیغ در روستاها و شهرهای مختلف می‌پرداختند و آداب و اعمال عمومی اسلامی

      همچون نماز، روزه، و... را به مردم می‌آموختند. آنان غذای خود را همراه

      می‌بردند و در مساجد اقامت می‌نمودند. این کار به وسیله جانشینان مولوی

      الیاس همچون مولوی یوسف و مولوی انعام الحسن با شدت بیشتری ادامه یافت و

      ازمعروف‌ترین مبلغان این سازمان، شیخ الحدث مولانا زکریا[57]، صاحب

      کتاب فضائل اعمال است که کتاب مهمی نزد جماعت تبلیغ هند به شمار می‌آید.

      جماعت اهلحدیث مبلغ مکتب شاه ولی الله است و کتاب تقویة الایمان شاه اسماعیل نزد

      آنان اهمیت خاصی دارد. اینان به تبع استادان خود با جریان صوفیانی که احترام

      به قبور، شفاعت بزرگان و احترام مرشد را تبلیغ می‌کنند، مخالف‌اند و تأکید بر

      نماز، داشتن محاسن، و عدم توسل به اولیا از مهم‌ترین تبلیغات آنهاست. آنان

      مراسم سوگواری، تولد امام زمان و عید نوروز را بدعت می‌دانند وشدیداً درباره

      خلفای سه گانه متعصب‌اند و از بی احترامی به آنها ناراحت می‌شوند وبرای معاویه نیز

      احترام خاصی قائل‌اند[58].

 

ابوالحسن ندوی، شیخ محمد بشیر، رئیس جماعت در پاکستان، و شیخ منظور احمد نعمانی

از بزرگان دیوبندیه به شمار می‌آیند.  بزرگان اهل سنت سیستان و بلوچستان ایران نیز

فارغ التحصیل دیوبندند. مولوی عبدالعزیز ملازهی، بنیانگذار حوزه علمیه دار العلوم زاهدان

[59]، ازفارغ  التحصیلان مدارس دیوبند است.

 

      بزرگان دیوبند

 

      به جز شیخ امداد الله مکی، مولانا قاسم نانوتوی، شیخ رشید احمد گنگوهی و

      مولانا محمدالحسن، می‌توان از شیخ انورشاه کشمیری به عنوان یکی از بزرگان و

      نویسندگان پرکار دیوبند نام برد. وی که از فقهای حنفیه و محدث بزرگ قرن

      اخیراست، در سال 1292 ق درکشمیر به دنیا آمد. او بعد از اتمام دروس مقدماتی

      به دیوبند رفت و در درس مولانا محمود الحسن شرکت کردو بعد از تبعید مولانا

      محمود الحسن به عنوان مدرس دیوبند به تدریس پرداخت و سیزده سال حدیث تدریس

      ‌نمود. کتاب فیض الباری فی شرح صحیح البخاری که تقریرات درس وی بود، در چهار

      جلد به چاپ رسیده است. وی درسال 1346 ق دردابهیل مدرسه‌ای به نام «الجامعة

      الاسلامیة» تأسیس کرد و در سال 1352 ق از دنیا رفت. وی همیشه از ابن حجر وابن

      عربی تمجید می‌کرد و شدیداً مخالف قادیانیه بود. او درمقابل دیدگاه میرزا

      غلام احمد قادیانی که قائل بود عیسی از دنیا رفته است، کتابی به نام التصریح

      بما تواتر فی نزول المسیح نگاشت[60].

      یکی دیگر از این بزرگان، شیخ حسین احمد مدنی است. وی نزد دیوبندیه ب شیخ

      الاسلام معروف است. او بعد از کشمیری رئیس مدرسان دیوبند گردید و کتابی به

      نام الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب بر ضد محمد بن عبدالوهاب نوشت مدنی در

      سال 1296 ق در فیض آباد به دنیا آمد و سپس به مدرسه دیوبند وارد شد و نزد

      مولوی محمود الحسن درس خواند. وی در سال 1320 ق در مدینه به تدریس پرداخت و

      به همراه استادش محمود الحسن در سال 1338 ق به هند بازگشت و به دستور استادش

      به عنوان مدرس مدرسه کلکته که ابوکلام آزاد آن را ایجاد کرده بود، به آنجا

      رفت و در آنجا فتوا به حرمت همکاری با انگلیس را صادر نمود و بعد از محمود

      الحسن، ریاست جمعیت العلمای هند را عهده‌دار شد. وی مخالف تقسیم پاکستان بود

      و بعد از استقلال پاکستان کار سیاسی را کنار گذاشت و به تدریس در دیوبند

      بسنده کرد. او سرانجام درسال 1377 ق ازدنیا رفت و در دیوبند درکنار استادان

      خود، مولانا قاسم نانوتوی و محمود الحسن، به خاک سپرده شد. [61]

 

      ازعلمای دیگر دیوبندیه، مولانا خلیل احمد سهارنپوری است. وی در سال 1269 ق در

      نانوته متولد شد و در دیوبند و مظاهر العلوم درس خواند و در سال 1308 مدرس

      دارالعلوم دیوبند گردید. وی در شهرت مدرسه مظاهر العلوم سهم بسزایی دارد و

      مایه شهرت آن شده است. از شاگردان وی در درس شرح سنن ابی داود، مولانا الیاس،

      مؤسس سازمان تبلیغی جماعت، و شیخ محمد زکریا کاندهلوی است که به عنوان شیخ

      الحدیث هند مشهور است و رهبر معنوی سازمان تبلیغی جماعت محسوب می‌شود. مدنی

      کتابی به نام المهند علی المفند دارد که در آن عقاید علمای دیوبند را تشریح

      کرده است و ما در بخش عقاید به آن خواهیم پرداخت.[62]

 

      از بزرگان دهه اخیر دیوبندیه می ‌توان از ابوالحسن ندوی[63] و شیخ

      حبیب الرحمن الاعظمی[64] نام برد. [65] یکی دیگر از علمای بزرگ دیوبند در دهه

      اخیر، قاضی مجاهد الاسلام قاسمی، رئیس شورای عالی مسلمانان هند بعد از

      ابوالحسن ندوی بود که در سال 2002 م از دنیا رفت. وی شاگرد حسین احمد

      مدنی بود و عبیدالله سندهی و اشرف علی تهانوی را بسیار قبول داشت و به

      خاطر وابستگی به دیوبند ـ و به یاد قاسم نانوتوی، مؤسس دارالعلوم

      دیوبند‌ ـ نام قاسمی برخود نهاد. [66]

 

      عقاید دیوبندیه

 

      دیوبندیه فقهی حنفی، کلامی ماتریدی ـ اشعری، و تصوفی چشتی ـ نقشبندی دارد و

      با اصلاحاتی از سوی سرهندی، شاه ولی الله دهلوی، شاه عبدالعزیز دهلوی و شاه

      اسماعیل دهلوی همراه است و نیز هزاران عالم دارد که هر کدام گرایش فکری خاصی

      دارند. از این رو، یقیناً نمی‌توان انتظار مشی خاصی از این دانشمندان داشت،

      ولی ما در اینجا به بعضی از اعتقادات مشترک آنان که از اندیشه‌های حنفی ـ

      ماتریدی و صوفیانه نشأت می‌گیرد می‌پردازیم.

 

      1. وحدت وجود: وحدت وجود که به وسیله ابن عربی تبیین فلسفی شد، نزد بسیاری از

      طرق صوفیه پذیرفته شده است. شیخ امداد الله مکی به عنوان استاد مولانا قاسم

      نانوتوی و شیخ رشید احمد گنگوهی وحدت وجود را قبول داشتند و آن را از فیوضات

      ابن عربی می‌دانستند. در این زمینه دیدگاههای شیخ احمد گنگوهی، شیخ اشرف علی

      تانوی یا تهانوی[67]، شیخ محمد انور کشمیری در شرح حدیث «لایزال عبدی یتقرب

      الیّ بالنوافل»، شیخ محمد زکریا کاندهلوی، شیخ شبیر احمد عثمانی و ...، شبیه

      کلام شیخ امداد الله مکی است. [68]

 

      2. آداب صوفیان: یکی از اعمال صوفیان این است که هنگامی که سالک مشغول ذکر

      می‌شود، باید در جای آرام تمرکز حواس پیدا کند و شیخ بزرگ طریقه یا مرشد خود

      را در ذهنش تصور نماید و همراه با آن تصور به ذکر و اوراد بپردازد تا تصور

      شیخ در ذهنش ملکه شود و احساس کند شیخ همیشه ناظر اوست. شیخ احمد گنگوهی

      ‌گفته است: صورت شیخ امداد الله به مدت سه سال در قلبم جای داشت و تمام

      کارهایم را به اذن او انجام می‌دادم و بعد از آن صورت رسول الله در قلبم بود

      و اعمالم را بدون اذن پیامبر انجام نمی‌دادم. شیخ اشرف علی تهانوی نیز

      می‌گفت: این جانب ارتباطهای روحی با شیخ امدادالله داشته‌ام و بدون اذن او

      قیام و قعود نمی‌کردم[69].

 

      از دیگر آداب صوفیان بیعت با مرشد است که بعد از بیعت، سالک باید اوراد و

      اذکاری را که شیخ به او می‌آموزد به خوبی انجام دهد تا به فنای کامل برسد. به

      قول صوفیه، شرع مقدس این مقام را مقام احسان نامیده است. به هر حال ذکر و

      ورد، مراقبه و فکر، اراده و ربط قلب به شیخ و فنا و بقا وخلوت و غیر آن، در

      نزد عارفان دیوبندیه پذیرفته شده است. [70]

 

      3. در باب زیارات: کتاب المهند علی المفند جواب 26 سؤال درباره مسائل مطرح

      بین وهابیت، دیوبندیه و بریلویه است که به تأیید حدود پنجاه نفر از علمای

      دیوبند رسیده و از اعتبار خاصی برخوردار است. اولین سؤال این‌ است که آیا سفر

      برای زیارت پیامبر جایز است یا نه و آیا نیت آن باید سفر برای زیارت پیامبر

      باشد یا برای رفتن به مسجد النبی. در پاسخ به این سؤال، مولانا خلیل احمد

      سهارنپوری می‌گوید: بنابر نظر علمای حنفی و مسلک اشعری و ماتریدی و طرق

      صوفیه، زیارت قبر پیامبر از بزرگ‌ترین اعمالی است که انسان را به خدا نزدیک

      می‌کند. ابن همام نیز گفته است که نیت زیارت قبر پیامبر جایز است. شیخ رشید

      احمد گنگوهی نیز رساله‌ای به نام زبدة المناسک فی فضل زیارة المدینة المنورة

      دارد که بارها چاپ شده است. [71]

 

      4. درباب توسلات: سهارنپوری در باب توسل به پیامبر و اولیا می‌نویسد:

 

      نزد مشایخ ما توسل به انبیا و اولیا جایز و بیان جمله «اللهم انی اتوسل الیک

      بفلان» نزد شاه محمد اسحاق دهلوی، شیخ امداد الله و شیخ رشید احمد صحیح است و

      ایرادی بر آن وارد نیست.[72]

 

      5. صفات الهی: دیوبندیه معتقدند در صفات خبری و غیر آن آیات قرآن راهنماست،

      ولی کیفیت بعضی از صفات همچون : ان الله علی العرش استوی ویدالله فوق ایدیهم

      را نمی‌توان دانست. باید خداوند را منزه

      از صفات مخلوقین به شمار آورد و نقص و حدوثی برای وی قائل نشد. همچنین به

      تأویلاتی همچون «ید» به معنای قدرت، «استواء» به معنای استیلا، برای تقریب

      اذهان قاصران، ایرادی وارد نیست.[73] از عبارات سهارنپوری در المهند به دست

      می‌آید که اگر چه آنان ماتریدی مذهب‌اند، رویکرد آنان به اشاعره بیشتر است.

      مثلاً در بحث اینکه آیا از خدا کذب صادر می‌شود، رویکردی اشعری دارند و با

      حسن و قبح شرعی به مسئله جواب می‌دهند[74] و حال آنکه دیدگاه اشاعره حسن و

      قبح شرعی و دیدگاه ماتریدیه، حسن و قبح عقلی است.

 

      6. مقام پیامبر: دیوبندیه ق ئل به افضلیت پیامبر بر تمام خلایق‌‍‌اند و هیچ

      کس را در مقام قرب الهی همپایه پیامبر نمی‌دانند و به حیات پیامبر در بعد از

      مرگ و در قبر معتقدند و آن را حیاتی دنیوی و نه برزخی می‌دانند. در این زمینه

      مولانا قاسم نانوتوی کتابی به نام آب حیات نگاشته است.[75] گفتنی است که در

      زمان گسترش دیوبندیه، قادیانیه نیز در هند ظهور کرد، لذا علمای دیوبند به

      مسئله نبوت و خاتم الانبیا بودن پیامبر نیز پرداختند و با ادله گوناگون در

      این زمینه کتاب نوشتند. یکی از این نگاشته‌ها، کتاب تحذیر الناس نوشته

      قاسم نانوتوی است.

 

      دیوبندیه د مقابل وهابیت که شأن و علم بالای برای پیامبر قائل نیستند، قائل

      به اشرفیت او از مخلوقات و علم او به اسرار خفیه ذات و صفات الهی و آنچه در

      سرادقات است می‌باشند و معتقدند نه ملک مقرب و نه نبی مرسل، هیچ یک به مقام

      او نمی‌رسد و اینکه برخی گفته‌اند ابلیس از پیامبر عالم‌تر است، کفر است. شیخ

      اشرف علی تهانوی در رساله حفظ الایمان گفته است: قرآن فرموده که غیر از خدا

      عالم الغیب نیست، ولی این دلیل نمی‌شود که پیامبر از غیب خبر نداشته باشد.

      [76]

 

      7. اجتهاد و تقلید: مولانا خلیل احمد سهارنپوری، تقلید یکی از ائمه اربعه اهل

      سنت را واجب دانسته و اجتهاد در این زمان را باعث افتادن در زندقه و الحاد

      اعلام کرده است.[77] این دیدگاه اندکی با دیدگاه وهابیت و شاه ولی الله دهلوی

      در تعارض است و شاید عقیده شخصی وی باشد. سازمان جماعة التبلیغ قائل به

      اجتهاد نیستند و تقلید را می‌پذیرند.

 

      8. بزرگداشت موالید: سهارنپوری از استادان خود نقل می‌کند که آنان در جواب

      سؤالاتی که در این زمینه از آنان شده است، ذکر تولد پیامبر را جایز، بلکه

      مستحب دانسته‌اند؛ به شرط آنکه منجر به اعمال خلاف شرع نشود و مخالف سیره سلف

      نباشد. اینکه بزرگان ما از بزرگداشت بعضی از موالید جلوگیری می‌کردند، به

      خاطر منکراتی بود که در آنها انجام می‌شد با منکراتی مثل ذکر روایات موضوع،

      اختلاط زن و مرد، اسراف در تزیینات، و تکفیر و سب و لعن هر کس که در آن مجالس

      شرکت نکند. ولی اگر این مجالس خالی از منکرات باشد، هیچ کس مخالف ذکر تولد

      پیامبر و امثال آن نیست. [78]

 

      دیوبندیه ب طواف دور قبر، سجده تعظیم در وقت ورود به زیارتگاه بزرگان و اولیا

      سجده در جلو مرشد، مراسم تعزیه شیعیان هندوستان، و اعتقاد به نزول روح پیامبر

      از عالم ارواح به عالم شهادت در زمان مجالس بزرگداشت میلاد پیامبر، مخالفت

      می‌کنند و آنها را بدعت در دین معرفی می‌نمایند. [79]

 

      بریلویه

 

      بریلویه فرقه‌ای از سلسله قادریه است و بنابر نظر عزیز احمد، این سلسله

      فراگیرترین طریقه در شبه قاره هند در عصر جدید است. از مهم‌ترین بزرگان سلسله

      قادریه در هند که مورد توجه بسیار بریلویه است، می‌توان از محمد میر[80] یاد

      کرد که به میان میر مشهور است. میان میر وحدت وجودی و سخت تحت تأثیر ابن عربی

      است. طریقه قادریه با سعه صدر بیشتری با غیر مسلمانان برخورد می‌نمایند.[81]

      بریلویه نیز که پیرو میان میر است، به دست احمدرضاخان بریلوی[82] بنیانگذاری

      شد. وی در بانس بریلی متولد شد. سپس نزد پدر و سید احمد زینی دحلان شافعی که

      بسیار مخالف وهابیت بود ـ در مکه ـ درس خواند و طریقه خود را از سید آل رسول

      حسینی مارهروی (1296 م) اخذ کرد. او بعد از اتمام دروس به تدریس و تألیف روی

      آورد و به شدت با وهابیان، دیوبندیه و دویان به مخالفت پرداخت. او سریع

      دیگران را تکفیر می‌کرد و به قول ندوی حدود صد رساله در رد و تکفیر آنان نوشت

      که نام یکی از آنها فتاوی الحرمین برجف ندوة المین است که در رد ندوة العلما

      نوشته است. [83] وی کتابی نیز در رد دیوبندیه ب نام حسام الحرمین علی منحر

      اهل الکفر و المین نوشته و آنان را کافر دانسته است.

 

      همچنان که از نام کتابها پیداست، احمدرضاخان کتب خود را برای علمای مکه و

      مدینه می‌فرستاد و از آنان توثیقات و تاییدهایی برای مطالب خود به دست

      می‌آورد. وی کثیر التألیف بود و بعضی تا پانصد رساله و کتاب و گاه تا هزار

      کتاب و رساله برای وی نام برده‌اند. از مهم‌ترین کتب وی الفتاوی الرضویة،

      مجموعه فتاوای وی است که در هشت جلد به چاپ رسیده است. وی در سال 1340 ق از

      دنیا رفت.[84] او همچنین بانوگرایی سرسید احمدخان مخالف بود و برخلاف شاه

      عبدالعزیز، هند را دارالاسلام می‌دانست و نه دارالحرب، لذا با اتحاد هندوها

      برای مبارزه با انگلیس مخالف بود؛ عملی که از سوی علمای دیوبند و جمعیت علمای

      هند پیگیری می‌شد. از سوی دیگر، او با انگلیسیان رفتاری خصومت آمیز داشت، ولی

      برای مبارزه با انگلیس به هیچ دسته‌ای وارد نشد. عده‌ای نوشته‌اندکه اوتحت

      تأثیر عبدالحق محدث دهلوی بوده است. پیروان احمد رضاخان مدارس دینی بسیاری در

      سراسر شبه قاره تأسیس کرده‌اند. بنابر اظهار نظر بعضی، آنان تا سال 1972 م

      فقط در پاکستان 124 مدرسه دایر نموده‌اند و سازمانهای همچون جمعیت العلمای

      پاکستان[85] و منهج القرآن را ایجاد کرده‌اند. از سازمانهای دیگر آنان «رضای

      مصطفی» و «انصار الاسلام» است. [86]

 

      بزرگان بریلویه

 

      از بزرگان بریلویه می‌توان از نعیم الدین مرادآبادی[87] نام برد که مؤسس

      مدرسه‌ای به نام الجامعة النعیمیة است و شاگردان این مدرسه به نعیمیون

      معروف‌اند. وی کتابی به نام اطیب البیان تألیف نموده که ردی بر کتاب تقویة

      الایمان شاه اسماعیل دهلوی است. کتاب دیگر وی با نام الکلمة العلیا درباره

      علم غیب پیامبر است

بر خورد دیوبندیت با تشیع

ىر رابطه بر خورد دیوبنىیه با تشیع همان بر خورد عموم اهل سنت نسبت به شیعه است اکثر بزرگان دیوبندیه در رد شیعه کتابهای زیادی نوشتند  

دیوبندیه و رابطه آنها با وهابیت

از   

 مهدی صدر

نقل از سایت محاکمه

با اندکی دخل وتصرف


نوشته شده در تاريخ ۱۳٩٢/۱٢/٢۳ توسط 
تمامی حقوق مطالب برای سجاده بصیرت محفوظ می باشد